რა არის აუტიზმი?
აუტიზმის სპექტრის აშლილობა (Autism Spectrum Disorder – ASD) არის ნეიროგანვითარებითი მდგომარეობა, რომელიც გავლენას ახდენს ადამიანის კომუნიკაციაზე, სოციალურ ურთიერთობებზე, ქცევასა და ინტერესებზე. ტერმინი „სპექტრი“ ნიშნავს, რომ აუტიზმი სხვადასხვა ადამიანში განსხვავებული ფორმითა და სიმძიმით ვლინდება.
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ აუტიზმი დაავადება არ არის და არც გადამდებია. იგი დაკავშირებულია თავის ტვინის განვითარების თავისებურებებთან. მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ აუტიზმის განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს გენეტიკური ფაქტორები ასრულებს, თუმცა ზუსტი მიზეზი დღემდე სრულად დადგენილი არ არის.
ადრეული სავარაუდო ნიშნები
აუტიზმის ნიშნები ხშირად სიცოცხლის პირველ ორ წელიწადში იჩენს თავს. ზოგიერთ ბავშვს სიმპტომები უკვე 12–18 თვის ასაკში აღენიშნება, თუმცა დიაგნოზი ყოველთვის ინდივიდუალურად დგინდება.
შესაძლო ადრეული ნიშნებია:
* ბავშვი იშვიათად ან საერთოდ არ რეაგირებს საკუთარ სახელზე დაახლოებით 9 თვის ასაკიდან;
* თვალით კონტაქტს ნაკლებად ამყარებს;
* იშვიათად იღიმის ან არ გამოხატავს ემოციებს სახის გამომეტყველებით;
* არ მიუთითებს თითით მისთვის საინტერესო საგნებზე;
* არ ცდილობს სხვებისთვის საგნების ჩვენებას ან ყურადღების გაზიარებას;
* მეტყველების განვითარება შეფერხებულია ან ადრე ნასწავლ სიტყვებს კარგავს;
* თამაშობს ერთფეროვნად და განმეორებით;
* ხშირად ასრულებს განმეორებად მოძრაობებს – მაგალითად, ხელების ქნევა, ტანის რწევა ან წრეზე ტრიალი;
* ძლიერ რეაგირებს ხმაზე, სინათლეზე, შეხებაზე ან, პირიქით, სენსორულ სტიმულებზე სუსტი რეაქცია აქვს;
* ძალიან უჭირს ყოველდღიური რუტინის ცვლილებების მიღება.
ყველა ასეთი ნიშანი აუტიზმს ნიშნავს?
არა. ერთი ან რამდენიმე ნიშნის არსებობა ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ ბავშვს აუტიზმი აქვს. მსგავსი ნიშნები შესაძლოა სხვა განვითარების თავისებურებებსაც უკავშირდებოდეს.
თუ მშობელს ბავშვის განვითარებაზე ეჭვი გაუჩნდა, რეკომენდებულია რაც შეიძლება მალე მიმართოს პედიატრს ან ბავშვთა განვითარების სპეციალისტს. ადრეული შეფასება მნიშვნელოვნად ზრდის დროული დახმარების მიღების შესაძლებლობას.
როგორ ისმება დიაგნოზი?
აუტიზმის დასადგენად არ არსებობს სისხლის ანალიზი ან ერთი კონკრეტული ლაბორატორიული ტესტი.
დიაგნოზი ემყარება:
* ბავშვის ქცევის შეფასებას;
* განვითარების ისტორიის შესწავლას;
* მშობლებთან გასაუბრებას;
* სპეციალიზებულ განვითარების ტესტებსა და დაკვირვებას.
გამოცდილ სპეციალისტს ზოგჯერ აუტიზმის იდენტიფიცირება 18 თვის ასაკიდანაც შეუძლია, ხოლო დაახლოებით 2 წლის ასაკში დასმული დიაგნოზი ხშირად საკმაოდ სანდოდ მიიჩნევა.
თანამედროვე თერაპიები
დღეს აუტიზმის „განკურნების“ მეთოდი არ არსებობს, თუმცა არსებობს მრავალი მტკიცებულებებზე დაფუძნებული თერაპია, რომელიც მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს ბავშვის განვითარებას, კომუნიკაციასა და ყოველდღიურ ფუნქციონირებას.
ქცევითი თერაპია (ABA)
Applied Behavior Analysis (ABA) მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული მეთოდია. იგი ეხმარება ბავშვს:
* ახალი უნარების განვითარებაში;
* კომუნიკაციის გაუმჯობესებაში;
* არასასურველი ქცევის შემცირებაში.
მეტყველების თერაპია
ლოგოპედი მუშაობს:
* მეტყველების განვითარებაზე;
* ენობრივი უნარების გაუმჯობესებაზე;
* ალტერნატიული კომუნიკაციის მეთოდების გამოყენებაზე იმ შემთხვევაში, თუ ბავშვი ჯერ ვერ ლაპარაკობს.
ოკუპაციური თერაპია
ეხმარება ბავშვს:
* ყოველდღიური ცხოვრების უნარების განვითარებაში;
* წვრილი მოტორიკის გაუმჯობესებაში;
* სენსორული სირთულეების მართვაში.
სოციალური უნარების სწავლება
სპეციალისტები ასწავლიან:
* თანატოლებთან ურთიერთობას;
* ემოციების ამოცნობას;
* სოციალური წესების უკეთ გაგებას.
ფსიქოლოგიური დახმარება
უფრო მოზრდილ ბავშვებსა და მოზარდებში შესაძლოა ეფექტური იყოს კოგნიტურ-ქცევითი თერაპია (CBT), განსაკუთრებით შფოთვისა და ემოციური სირთულეების დროს.
მედიკამენტური მკურნალობა
ამჟამად არ არსებობს პრეპარატი, რომელიც აუტიზმის ძირითად ნიშნებს მკურნალობს. თუმცა ექიმმა შეიძლება დანიშნოს მედიკამენტები თანმხლები პრობლემების – მაგალითად, შფოთვის, ყურადღების დეფიციტის, ძილის დარღვევის, აგრესიის ან ეპილეფსიის – სამართავად.
რატომ არის მნიშვნელოვანი ადრეული ჩარევა?
კვლევები აჩვენებს, რომ რაც უფრო ადრე იწყება ინდივიდზე მორგებული თერაპია, მით უკეთესი შეიძლება იყოს ბავშვის:
* მეტყველების განვითარება;
* კომუნიკაციის უნარები;
* სოციალური ურთიერთობები;
* სწავლების შედეგები;
* დამოუკიდებელი ცხოვრების უნარები.
ამიტომ სპეციალისტები მშობლებს ურჩევენ, ბავშვის განვითარების შესახებ ნებისმიერი ეჭვის შემთხვევაში შეფასება არ გადადონ.
გავრცელებული მითები
მითი:აუტიზმს ვაქცინები იწვევს.
ფაქტი: მრავალმა ფართომასშტაბიანმა სამეცნიერო კვლევამ ვერ დაადასტურა კავშირი ბავშვობის ვაქცინაციასა და აუტიზმს შორის. საერთაშორისო სამეცნიერო საზოგადოებაში დღემდე კონსენსუსია, რომ ასეთი მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი არ არის დადასტურებული.
აუტიზმი ნეიროგანვითარებითი მდგომარეობაა, რომლის გამოვლინებები ადამიანიდან ადამიანამდე განსხვავდება. მისი ადრეული ამოცნობა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული თერაპიის დროული დაწყება მნიშვნელოვნად ზრდის ბავშვის განვითარების, კომუნიკაციისა და დამოუკიდებლობის პოტენციალს. სპეციალისტთან დროული კონსულტაცია საუკეთესო ნაბიჯია მაშინ, როდესაც მშობელს ბავშვის განვითარებასთან დაკავშირებით რაიმე ეჭვი უჩნდება.
სტატიაში გამოყენებული ინფორმაცია ეფუძნება ავტორიტეტული სამედიცინო და სამეცნიერო ორგანიზაციების რეკომენდაციებსა და მასალებს.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Autism Spectrum Disorder (ASD) – ინფორმაცია აუტიზმის, ადრეული ნიშნების, დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის შესახებ.
https://www.cdc.gov/autism - American Academy of Pediatrics (AAP). Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder. Pediatrics, 2020.
https://publications.aap.org/pediatrics/article/145/1/e20193447/36925 - National Institute of Mental Health (NIMH). Autism Spectrum Disorder.
https://www.nimh.nih.gov/health/topics/autism-spectrum-disorders-asd - World Health Organization (WHO). Autism.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders - National Institute of Child Health and Human Development (NICHD). Autism Spectrum Disorder (ASD): Overview.
https://www.nichd.nih.gov/health/topics/autism - American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR). Diagnostic criteria for Autism Spectrum Disorder.
https://www.psychiatry.org - Cochrane. სისტემატური მიმოხილვები აუტიზმის სხვადასხვა თერაპიის ეფექტურობის შესახებ.
https://www.cochranelibrary.com
Multimedia.ge-ს დამფუძნებელი და მთავარი რედაქტორი.
ინტერნეტ რესურსი 2018 წლიდან ფუნქციონირებს