შიში ადამიანის ერთ-ერთი ყველაზე ბუნებრივი ემოციაა. ის მილიონობით წლის განმავლობაში ჩამოყალიბდა, როგორც გადარჩენის მექანიზმი, რომელიც საფრთხის შემთხვევაში ორგანიზმს სწრაფი რეაგირებისთვის ამზადებს. თუმცა, როდესაც შიში ზედმეტად ძლიერია, არ შეესაბამება რეალურ საფრთხეს და ყოველდღიურ ცხოვრებას უშლის ხელს, შესაძლოა საქმე ფობიასთან გვქონდეს.
რა არის შიში?
ფსიქოლოგიის მიხედვით, შიში არის ნორმალური და ადაპტაციური ემოციური რეაქცია რეალურ ან უშუალო საფრთხეზე. ამ დროს ტვინის ემოციური ცენტრები, განსაკუთრებით ამიგდალა (amygdala), ააქტიურებენ ე.წ. „ბრძოლის ან გაქცევის“ (fight-or-flight) რეაქციას.
შიშის დროს ორგანიზმში შეიძლება განვითარდეს:
* გულისცემის აჩქარება;
* სუნთქვის გახშირება;
* კუნთების დაჭიმულობა;
* ოფლიანობა;
* გაფართოებული გუგები;
* ადრენალინის გამოყოფა.
ეს ცვლილებები ეხმარება ადამიანს საფრთხეზე სწრაფად რეაგირებაში.
რა არის ფობია?
ფობია არის ინტენსიური, მუდმივი და არაპროპორციული შიში კონკრეტული ობიექტის, სიტუაციის ან მოვლენის მიმართ. ხშირად ადამიანი თავადაც აცნობიერებს, რომ მისი შიში გადაჭარბებულია, თუმცა მისი კონტროლი უჭირს.
ფობიის მქონე ადამიანები ხშირად:
* აქტიურად ერიდებიან შიშის გამომწვევ სიტუაციას;
* მის წარმოდგენაზეც კი განიცდიან ძლიერ შფოთვას;
* შესაძლოა პანიკური შეტევაც განუვითარდეთ;
* განიცდიან მნიშვნელოვან შეზღუდვას სამსახურში, სწავლაში ან სოციალურ ცხოვრებაში.
რა განსხვავებაა შიშსა და ფობიას შორის?
მთავარი განსხვავება მდგომარეობს ინტენსივობასა და გავლენაში.
ჩვეულებრივი შიში რეალურ საფრთხეს უკავშირდება და, როგორც წესი, ქრება საფრთხის დასრულების შემდეგ. ფობიის შემთხვევაში კი რეალური საფრთხე ან საერთოდ არ არსებობს, ან ძალიან მცირეა, თუმცა ადამიანის რეაქცია უკიდურესად ძლიერია და ხშირად მნიშვნელოვნად ზღუდავს მის ყოველდღიურ ცხოვრებას.
ფობიების ყველაზე გავრცელებული სახეობები
ფობიები მრავალგვარია, თუმცა ყველაზე გავრცელებულია:
* სიმაღლის შიში (Acrophobia);
* ფრენის შიში (Aviophobia);
* ობობების შიში (Arachnophobia);
* დახურული სივრცის შიში (Claustrophobia);
* სისხლისა და ინექციების შიში;
* ძაღლების ან სხვა ცხოველების შიში.
ასევე ფართოდ არის გავრცელებული:
სოციალური შფოთვითი აშლილობა** (ადრე „სოციალური ფობია“) – ადამიანების შეფასების, საჯაროდ საუბრის ან სოციალური ურთიერთობის ძლიერი შიში;
აგორაფობია – ღია სივრცეების, ხალხმრავალი ადგილების ან ისეთი გარემოს შიში, საიდანაც გამოსვლა შესაძლოა რთული იყოს.
რატომ ვითარდება ფობიები?
მეცნიერები ფიქრობენ, რომ ფობიის განვითარებას რამდენიმე ფაქტორი განაპირობებს:
გენეტიკური წინასწარგანწყობა;
ბავშვობაში მიღებული ტრავმული გამოცდილება;
გარემოს გავლენა;
სხვა ადამიანების ქცევის დაკვირვებით სწავლა (მაგალითად, თუ მშობელს კონკრეტული შიში აქვს);
ტვინის შიშის რეგულაციაში მონაწილე მექანიზმების თავისებურებები.
ხშირ შემთხვევაში ფობია ერთი კონკრეტული მიზეზით არ ვითარდება და რამდენიმე ფაქტორის ერთობლიობის შედეგია.
რა სიმპტომები ახასიათებს?
ფობიის დროს შეიძლება გამოვლინდეს:
ძლიერი შფოთვა;
გულისცემის აჩქარება;
კანკალი;
ოფლიანობა;
თავბრუსხვევა;
სუნთქვის გაძნელება;
გულისრევის შეგრძნება;
პანიკური შეტევა;
სიტუაციიდან დაუყოვნებლივ გაქცევის სურვილი.
ზოგიერთ ადამიანს სიმპტომები მხოლოდ შიშის ობიექტზე ფიქრის დროსაც კი ეწყება.
როგორ ისმება დიაგნოზი?
ფობიას ფსიქიკური ჯანმრთელობის სპეციალისტი აფასებს. დიაგნოზი ეფუძნება სიმპტომების ხანგრძლივობას, ინტენსივობასა და იმას, რამდენად უშლის ისინი ხელს ადამიანის ყოველდღიურ ცხოვრებას.
როგორ მკურნალობენ ფობიებს?
ფობიების მკურნალობის ყველაზე ეფექტურ მეთოდად ითვლება კოგნიტურ-ქცევითი თერაპია (CBT)
ფართოდ გამოიყენება ასევე:
ექსპოზიციური თერაპია (შიშის ობიექტთან ეტაპობრივი და უსაფრთხო შეჩვევა);
რელაქსაციისა და სუნთქვის ტექნიკები;
საჭიროების შემთხვევაში მედიკამენტური მკურნალობა, რომელსაც მხოლოდ ექიმი ნიშნავს.
კვლევები აჩვენებს, რომ სწორად დაგეგმილი მკურნალობის შედეგად ადამიანების დიდი ნაწილი მნიშვნელოვნად ამცირებს სიმპტომებს და უბრუნდება ჩვეულებრივ ცხოვრებას.
როდის უნდა მივმართოთ სპეციალისტს?
სპეციალისტთან კონსულტაცია რეკომენდებულია, თუ:
შიში რამდენიმე თვის განმავლობაში გრძელდება;
ადამიანი მუდმივად გაურბის კონკრეტულ სიტუაციებს;
შიში ხელს უშლის სამსახურს, სწავლას ან ურთიერთობებს;
ვითარდება პანიკური შეტევები;
სიმპტომები ყოველდღიურ ცხოვრებას მნიშვნელოვნად ზღუდავს.
შიში ადამიანის ბუნებრივი დამცავი მექანიზმია, რომელიც საფრთხის დროს გადარჩენაში გვეხმარება. ფობია კი უკვე ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობაა, როდესაც შიში რეალურ საფრთხეს არ შეესაბამება და ადამიანის ცხოვრების ხარისხზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს. თანამედროვე ფსიქოთერაპიული მეთოდები და, საჭიროების შემთხვევაში, მედიკამენტური მკურნალობა ფობიების ეფექტურად მართვის საშუალებას იძლევა, რის შედეგადაც ადამიანების უმეტესობას შეუძლია სრულფასოვანი და აქტიური ცხოვრების გაგრძელება.
სტატიაში გამოყენებულია სანდო წყაროები:
1. National Institute of Mental Health (NIMH) – *Phobias and Phobia-Related Disorders*.
2. National Institute of Mental Health (NIMH) – *Specific Phobia Statistics*.
3. National Institute of Mental Health (NIMH) – *Anxiety Disorders*.
4. National Library of Medicine (NCBI Bookshelf) – *Specific Phobia*.
5. American Psychological Association (APA Dictionary of Psychology) – *Fear* და *Phobia*.
Multimedia.ge-ს დამფუძნებელი და მთავარი რედაქტორი.
ინტერნეტ რესურსი 2018 წლიდან ფუნქციონირებს