1992–1993 წლების აფხაზეთის ომი საქართველოს უახლესი ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე და ტრაგიკული მოვლენაა. შეიარაღებულმა კონფლიქტმა, რომელიც საბჭოთა კავშირის დაშლისა და საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის რთულ პერიოდში განვითარდა, ათასობით ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა, ასობით ათასი ადამიანი კი საკუთარ სახლებს დააშორა.
ომის სამხედრო-პოლიტიკური კულმინაცია 1993 წლის სექტემბერში დადგა, როდესაც აფხაზურმა ძალებმა სოხუმზე შეტევა განაახლეს და 27 სექტემბერს ქალაქი დაიკავეს. ამის შემდეგ ქართული სამთავრობო ძალების პოზიციები სწრაფად დაიშალა და რამდენიმე დღეში აფხაზეთის ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი მათ კონტროლს გასცდა. გაეროს ისტორიული მიმოხილვის მიხედვით, ამ მოვლენებს მოჰყვა ასობით ათასი მშვიდობიანი მოქალაქის, უმეტესად ქართველების, იძულებით გადაადგილება.
როგორ დაიწყო ომი
კონფლიქტის ფესვები საბჭოთა პერიოდის ბოლო წლებში გამწვავებულ ქართულ-აფხაზურ პოლიტიკურ და ეთნიკურ დაპირისპირებაში უნდა ვეძებოთ. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ საქართველოს სახელმწიფოებრიობის აღდგენის პროცესს თან ახლდა პოლიტიკური არასტაბილურობა და ტერიტორიული საკითხების გამწვავება.
1992 წლის ზაფხულში შეიარაღებული დაპირისპირება სრულმასშტაბიან ომში გადაიზარდა. გაეროს მონაცემებით, საქართველოს ხელისუფლებამ აფხაზეთში დაახლოებით 2,000 სამხედრო მოსამსახურე შეიყვანა. მძიმე ბრძოლების შედეგად დაახლოებით 200 ადამიანი დაიღუპა და ასობით დაიჭრა. აფხაზეთის ხელმძღვანელობამ სოხუმი დატოვა და გუდაუთაში გადავიდა.
3 სექტემბერს მოსკოვში მხარეებს შორის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმება გაფორმდა. შეთანხმება ითვალისწინებდა ცეცხლის შეწყვეტას, შეიარაღებული ფორმირებების განიარაღებასა და სამხედრო ძალების შემცირებას. თუმცა შეთანხმება სრულად ვერ შესრულდა და 1 ოქტომბერს ბრძოლა კვლავ განახლდა.
1992–1993 წლების ბრძოლები
ომის განმავლობაში ფრონტის ხაზი რამდენჯერმე შეიცვალა. აფხაზურმა ძალებმა, რომელთაც ჩრდილოეთ კავკასიიდან ჩამოსული მებრძოლებიც ეხმარებოდნენ, ეტაპობრივად გააფართოვეს კონტროლირებადი ტერიტორია. გაეროს მიხედვით, 1992 წლის შემოდგომაზე ბრძოლებმა ათიათასობით მშვიდობიანი მოქალაქის გადაადგილება გამოიწვია.
Human Rights Watch-ის იმდროინდელი კვლევები მიუთითებს, რომ კონფლიქტის სხვადასხვა ეტაპზე მძიმე დარღვევები ორივე მხარეს უკავშირდებოდა. ორგანიზაციის მიერ დოკუმენტირებულია მშვიდობიანი მოსახლეობის მკვლელობები, წამება, ძარცვა, სახლებისა და დასახლებების განადგურება და ეთნიკური ნიშნით ძალადობის შემთხვევები.
ამიტომ ომის ისტორიის აღწერისას მნიშვნელოვანია ერთი გარემოების გათვალისწინება: მშვიდობიანი მოსახლეობა ორივე მხარეს აღმოჩნდა ძალადობის მსხვერპლი, თუმცა 1993 წლის სექტემბრის მოვლენების შემდეგ განსაკუთრებით დიდი მასშტაბის იძულებით გადაადგილებას ქართული მოსახლეობის გამოსვლა მოჰყვა.
1993 წლის ივლისის ცეცხლის შეწყვეტა
1993 წლის ზაფხულში კონფლიქტის პოლიტიკური მოგვარების ახალი მცდელობა დაიწყო.
27 ივლისს მხარეებმა შეთანხმებას მიაღწიეს, რომელიც ცეცხლის შეწყვეტას და კონფლიქტის ზონიდან მძიმე შეიარაღების ეტაპობრივ გაყვანას ითვალისწინებდა. გაეროს დამკვირვებლები სოხუმში აგვისტოში ჩავიდნენ და ცეცხლის შეწყვეტის შესრულების მონიტორინგი დაიწყეს. 24 აგვისტოს გაეროს უშიშროების საბჭომ შექმნა გაეროს სადამკვირვებლო მისია საქართველოში, UNOMIG.
თუმცა ზავი დიდხანს არ გაგრძელებულა.
16 სექტემბერი — ბოლო შეტევა სოხუმზე
1993 წლის 16 სექტემბერს ბრძოლა კვლავ დაიწყო. გაეროს ისტორიული ჩანაწერის მიხედვით, აფხაზურმა ძალებმა, გარე შეიარაღებული მხარდაჭერის პირობებში, სოხუმსა და ოჩამჩირეზე შეტევა დაიწყეს. გაეროს უშიშროების საბჭომ ცეცხლის დაუყოვნებლივ შეწყვეტისკენ მოუწოდა, თუმცა ბრძოლა გაგრძელდა.
სიტუაცია რამდენიმე დღეში რადიკალურად შეიცვალა.
სოხუმი იმ დროისთვის ომის ერთ-ერთ მთავარ სამხედრო და პოლიტიკურ სიმბოლოდ იყო ქცეული. ქალაქის დაცვა ქართული მხარისთვის უკვე მხოლოდ სამხედრო ამოცანა აღარ იყო. ის საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის შენარჩუნების სიმბოლოდაც აღიქმებოდა.
სექტემბრის მეორე ნახევარში ქალაქში მძიმე ბრძოლები მიმდინარეობდა. მოსახლეობის ნაწილი სოხუმიდან გაქცევას ცდილობდა. ქალაქის დაცემის მოახლოებასთან ერთად დასავლეთ საქართველოსკენ მიმავალი გზები დევნილებით გაივსო.
27 სექტემბერი — სოხუმის დაცემა
1993 წლის 27 სექტემბერს სოხუმი აფხაზურმა ძალებმა დაიკავეს.
გაეროს მონაცემებით, ამის შემდეგ რამდენიმე დღეში აფხაზეთის ტერიტორიის დანარჩენი ნაწილიც ქართული სამთავრობო ძალების კონტროლს გასცდა.
სოხუმის დაცემამ ომის სამხედრო ბედი ფაქტობრივად გადაწყვიტა.
ქალაქის დაკარგვას მოჰყვა ქართული მოსახლეობის მასობრივი გაქცევა. ათიათასობით ადამიანი დასავლეთ საქართველოს მიმართულებით დაიძრა. ნაწილი ზუგდიდისა და სამეგრელოსკენ მიემართებოდა, ნაწილი კი კოდორის ხეობისა და კავკასიონის გავლით ცდილობდა ტერიტორიის დატოვებას.
Human Rights Watch-ის მონაცემებით, სოხუმიდან დაახლოებით 50,000 ადამიანი გაიქცა. ორგანიზაცია ასევე აღწერს მძიმე პირობებს, რომლებშიც ლტოლვილებს უწევდათ გადაადგილება, მათ შორის გზებზე მიმდინარე ბრძოლებს, სიცივეს, შიმშილსა და მთებში ჩარჩენილ ადამიანებს.
ადამიანური ტრაგედია
აფხაზეთის ომის ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე შედეგი მოსახლეობის მასობრივი იძულებით გადაადგილება გახდა.
UNHCR-ის მონაცემებით, 1992–1993 წლების ომის შედეგად 250,000-ზე მეტი ეთნიკური ქართველი აფხაზეთიდან იძულებით გადაადგილდა. სხვა მონაცემებში კონფლიქტის სხვადასხვა ეტაპზე გადაადგილებულთა რაოდენობა უფრო მაღალია, რადგან სტატისტიკა განსხვავებულ პერიოდებსა და კატეგორიებს მოიცავს.
ომმა მხოლოდ ქართველ მოსახლეობაზე არ იმოქმედა. აფხაზეთიდან იძულებით წავიდნენ რუსები, სომხები, ბერძნები, ებრაელები და სხვა ეთნიკური ჯგუფების წარმომადგენლებიც. UNHCR-ის ანგარიშებში აღნიშნულია, რომ კონფლიქტის შედეგად აფხაზეთის მრავალეთნიკური მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი იძულებით გადაადგილდა.
განსაკუთრებით მძიმე იყო 1993 წლის სექტემბრის შემდგომი პერიოდი.
გაეროს მიერ ჩატარებულმა ფაქტების დამდგენმა მისიამ დააფიქსირა ადამიანის უფლებების სერიოზული დარღვევები და პასუხისმგებლობა როგორც ქართული სამთავრობო ძალების, ისე აფხაზური ძალების, მათთან დაკავშირებული არარეგულარული შეიარაღებული ფორმირებებისა და კონფლიქტში ჩართული სხვა პირების მხრიდან.
ამასთან, გაეროს შემდგომ დოკუმენტებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა აფხაზური ძალებისა და მათთან დაკავშირებული შეიარაღებული ჯგუფების მიერ ქართული მშვიდობიანი მოსახლეობის წინააღმდეგ ჩადენილ მძიმე დანაშაულებს. გაეროს ფაქტების დამდგენი მისია აღნიშნავდა, რომ არსებული მასალებით მაშინ ვერ დგინდებოდა საბოლოოდ, წარმოადგენდა თუ არა მოსახლეობის ეთნიკური ნიშნით განდევნა რომელიმე მხარის წინასწარ დაგეგმილ ოფიციალურ პოლიტიკას. საკითხის სრულად დასადგენად უფრო ფართო გამოძიება იყო საჭირო.
რა როლი ჰქონდა რუსეთს
აფხაზეთის ომის ისტორიაში რუსეთის როლი განსაკუთრებით რთული და სადავო საკითხია.
რუსეთი თავდაპირველად საკუთარ თავს კონფლიქტის შუამავლად წარმოაჩენდა და ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებების მიღწევაში მონაწილეობდა. ამავე დროს, სხვადასხვა კვლევა და დოკუმენტი მიუთითებს, რომ კონფლიქტის განმავლობაში აფხაზურ მხარეს ჩრდილოეთ კავკასიიდან მნიშვნელოვანი რაოდენობის მოხალისეები შეუერთდნენ და არსებობდა რუსეთის სამხედრო ინფრასტრუქტურიდან იარაღისა და სხვა რესურსების გადინების შემთხვევებიც. Human Rights Watch-იც აღწერს რუსეთის სამხედრო ობიექტებიდან შეიარაღების გავრცელების პრობლემას.
გაეროს ისტორიულ მიმოხილვაში 1993 წლის სექტემბრის შეტევა აღწერილია როგორც აფხაზური ძალების მოქმედება გარე შეიარაღებული მხარდაჭერის პირობებში. თუმცა სხვადასხვა წყაროში რუსეთის უშუალო სამხედრო ჩართულობის მასშტაბის შეფასებები ერთმანეთისგან განსხვავდება. ამიტომ ამ საკითხზე კონკრეტული მტკიცება წყაროს მითითების გარეშე სიფრთხილეს მოითხოვს.
სოხუმის დაცემის შემდეგ:
სოხუმის დაცემით ომი პრაქტიკულად დასრულების ფაზაში შევიდა, თუმცა სამხედრო დაპირისპირების პოლიტიკური შედეგები დღემდე გაგრძელდა.
1993 წლის ბოლოს და 1994 წლის დასაწყისში მთავარი საკითხი გახდა ცეცხლის შეწყვეტა, დევნილთა დაბრუნება და აფხაზეთის პოლიტიკური სტატუსი. 1994 წლის მაისში მოსკოვის შეთანხმებამ ფართომასშტაბიანი საომარი მოქმედებების დასრულების საფუძველი შექმნა, ხოლო რეგიონში რუსული სამშვიდობო ძალები განლაგდნენ.
თუმცა ომის დასრულება არ ნიშნავდა პრობლემის მოგვარებას.
ასობით ათასი ადამიანი საკუთარ სახლებში ვერ დაბრუნდა. UNHCR-ის მონაცემებით, 1993 წლის ბოლოს საქართველოში დაახლოებით 260,000 იძულებით გადაადგილებული პირი იყო აფხაზეთისა და სხვა კონფლიქტების შედეგად, ხოლო 1994 წლისთვის აფხაზეთიდან დაახლოებით 200,000 ეთნიკური ქართველი იძულებით გადაადგილებულთა შორის აღირიცხებოდა.
სოხუმის დაცემის მეხსიერება
27 სექტემბერი საქართველოს უახლეს ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე მტკივნეულ თარიღად დარჩა.
სოხუმის დაცემა მხოლოდ ერთი ქალაქის სამხედრო დაკარგვა არ ყოფილა. ის დაკავშირებული იყო ათიათასობით ადამიანის დაღუპვასთან, გაუჩინარებასთან, სახლების დაკარგვასთან და ასიათასობით ადამიანის იძულებით გადაადგილებასთან.
აფხაზეთის ომმა მთლიანად შეცვალა საქართველოს დემოგრაფიული, პოლიტიკური და უსაფრთხოების გარემო. ომამდე აფხაზეთი მრავალეთნიკური რეგიონი იყო. 1989 წლის აღწერის მონაცემებით, ქართველები მოსახლეობის დაახლოებით 45.7 პროცენტს, აფხაზები კი 17.8 პროცენტს შეადგენდნენ. მნიშვნელოვანი წილი ჰქონდათ ასევე რუსებსა და სომხებს. ომის შემდეგ ეს მრავალეთნიკური სურათი მკვეთრად შეიცვალა.
სოხუმის დაცემიდან ათწლეულების შემდეგაც კონფლიქტის შედეგები საქართველოსთვის და აფხაზეთის მოსახლეობისთვის გადაუჭრელ პრობლემად რჩება.
1992–1993 წლების აფხაზეთის ომი საქართველოს დამოუკიდებლობის პირველი წლების უმძიმესი სამხედრო და ჰუმანიტარული კატასტროფა იყო. მისი მიზეზები მხოლოდ ერთ მოვლენამდე ან ერთ მხარემდე ვერ დაიყვანება. კონფლიქტს წინ უძღოდა საბჭოთა პერიოდის ეთნოპოლიტიკური დაპირისპირება, საქართველოს დამოუკიდებლობის რთული პროცესი, შეიარაღებული ფორმირებების გაძლიერება და სახელმწიფო ინსტიტუტების სისუსტე.
მაგრამ 1993 წლის სექტემბრის მოვლენებმა ომის საბოლოო შედეგი განსაზღვრა.
27 სექტემბერს სოხუმის დაცემამ ქართული ძალების სამხედრო მარცხი და აფხაზეთის დიდი ნაწილის დაკარგვა დააფიქსირა. ამას მოჰყვა მოსახლეობის მასობრივი იძულებითი გადაადგილება და მძიმე ჰუმანიტარული შედეგები, რომელთა გავლენა საქართველოს საზოგადოებაზე დღემდე გრძელდება.
აფხაზეთის ომის შესწავლა მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ წარსულის გასახსენებლად, არამედ იმის გასაგებადაც, თუ როგორ შეიძლება პოლიტიკური დაპირისპირება გადაიზარდოს ომში, ხოლო ომმა ათწლეულების განმავლობაში გადაუჭრელ ადამიანურ და პოლიტიკურ ტრაგედიად იქცეს.
Multimedia.ge-ს დამფუძნებელი და მთავარი რედაქტორი.
ინტერნეტ რესურსი 2018 წლიდან ფუნქციონირებს