სოციალურ ქსელებში გამოქვეყნებული შეურაცხმყოფელი, ცილისმწამებლური ან მუქარის შემცველი განცხადებები ბოლო წლებში არაერთ ქვეყანაში გახდა სასამართლო დავებისა და სისხლის სამართლის საქმეების მიზეზი. ხშირად ჩნდება კითხვა: არის თუ არა ეს მხოლოდ საქართველოსთვის დამახასიათებელი პრაქტიკა, თუ მსგავსი შემთხვევები ევროპისა და დასავლეთის დემოკრატიულ ქვეყნებშიც გვხვდება?
მსგავსი პრაქტიკა დასავლეთშიც არსებობს, თუმცა მისი სამართლებრივი საფუძველი და გამოყენების ფარგლები ქვეყნების მიხედვით მნიშვნელოვნად განსხვავდება.
ევროპაში გამოხატვის თავისუფლება აბსოლუტური უფლება არ არის
ევროპული ადამიანის უფლებათა სისტემა იცავს გამოხატვის თავისუფლებას, მათ შორის პოლიტიკოსებისა და საჯარო პირების კრიტიკის უფლებას. ამასთან, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკით, გამოხატვის თავისუფლება შეიძლება შეიზღუდოს, როდესაც საქმე ეხება, მაგალითად, ძალადობის წაქეზებას, სიძულვილის ენას ან სხვა მძიმე სამართალდარღვევას.
ამასთან, ევროპული სასამართლო არაერთხელ გამხდარა იმის დამცველი, რომ საჯარო პირებმა უფრო მაღალი ხარისხის კრიტიკა უნდა აიტანონ, ვიდრე კერძო მოქალაქეებმა. სწორედ ამიტომ, საჯარო პირის მიმართ მკვეთრი, მწვავე ან შოკისმომგვრელი პოლიტიკური კრიტიკა თავისთავად არ არის საკმარისი დასჯისთვის.
მაგალითად, საქმეში Renaud v. France ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ საფრანგეთში მოქალაქის სისხლისსამართლებრივი მსჯავრი საჯარო პირის მიმართ გამოხატული მწვავე და პოლემიკური კრიტიკის გამო არღვევდა გამოხატვის თავისუფლებას. სასამართლომ ხაზი გაუსვა, რომ განცხადებები პოლიტიკური დებატების კონტექსტში იყო გაკეთებული.
მსგავსი მიდგომა ჩანს საქმეში Lepojić v. Serbia, სადაც მოქალაქე საჯარო ინტერესის საკითხზე ადგილობრივი მერის საქმიანობას აკრიტიკებდა. მას მნიშვნელოვანი ფინანსური სანქციები დაეკისრა, თუმცა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ ასეთი მძიმე სანქცია არ იყო გამართლებული და გამოხატვის თავისუფლება დაირღვა. სასამართლოს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრინციპი იყო ის, რომ საჯარო მოხელეები და პოლიტიკოსები საზოგადოებრივი კრიტიკის მიმართ უფრო მაღალი ტოლერანტობით უნდა გამოირჩეოდნენ.
თუმცა Facebook-ზე გამოქვეყნებული ტექსტი სამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან დაცული არ არის
ეს არ ნიშნავს, რომ სოციალურ ქსელში ადამიანს ყველაფრის დაწერა შეუძლია.
ევროპის სხვადასხვა ქვეყანაში შეიძლება სამართლებრივი პასუხისმგებლობა დადგეს, როდესაც Facebook-ის პოსტი ან კომენტარი სცდება პოლიტიკური კრიტიკის ფარგლებს და გადადის ისეთ სფეროში, როგორიცაა:
- ცილისმწამებლური და ფაქტობრივად მცდარი ბრალდებები;
- კონკრეტული პირის მიმართ მუქარა;
- ძალადობის წაქეზება;
- რასისტული, რელიგიური ან სხვა სახის სიძულვილის ენა;
- კონკრეტული ჯგუფის წინააღმდეგ ძალადობისკენ მოწოდება;
- ზოგიერთ ქვეყანაში — კანონით განსაზღვრული მძიმე შეურაცხყოფა ან საჯარო მოხელისთვის წინააღმდეგობის/საფრთხის შემცველი ქმედება.
ამიტომ მნიშვნელოვანია განსხვავება „კრიტიკას“, „შეურაცხყოფას“, „ცილისწამებას“, „მუქარასა“ და „სიძულვილის ენას“ შორის. სამართლებრივად ეს ერთმანეთისგან განსხვავებული კატეგორიებია და ყველა მათგანი ერთნაირად არ ისჯება.
საფრანგეთი: Facebook-თან დაკავშირებული სისხლის სამართლის საქმე
ერთ-ერთი ცნობილი საქმე, რომელიც აჩვენებს, რომ Facebook-ის კონტენტს ევროპაში სამართლებრივი შედეგი შეიძლება მოჰყვეს, არის Sanchez v. France.
საქმე ეხებოდა ფრანგ პოლიტიკოს ჟულიენ სანჩესს, რომლის საჯარო Facebook გვერდზე სხვა მომხმარებლებმა განათავსეს შეურაცხმყოფელი და სიძულვილის შემცველი კომენტარები. საფრანგეთის სასამართლოებმა სანჩესი და კომენტარების ავტორები სამართლებრივად პასუხისმგებლად ცნეს, რადგან კომენტარები კონკრეტული რელიგიური ჯგუფის მიმართ სიძულვილის ან ძალადობის წაქეზებას ეხებოდა.
ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საბოლოოდ დაასკვნა, რომ სანჩესის მიმართ სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა, კონკრეტულ გარემოებებში, არ არღვევდა გამოხატვის თავისუფლებას. ამ საქმეში მნიშვნელოვანი იყო არა უბრალოდ „უხეში სიტყვების“ გამოყენება, არამედ სიძულვილის ენასთან დაკავშირებული გარემოებები და ის ფაქტი, რომ საქმე ეხებოდა საჯარო Facebook გვერდს.
ეს საქმე განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან აჩვენებს, რომ ევროპაში სოციალური ქსელის საჯარო სივრცე ზოგჯერ შეიძლება სამართლებრივი პასუხისმგებლობის საფუძველი გახდეს, თუმცა ეს ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ ნებისმიერი შეურაცხმყოფელი კომენტარი დასჯადია.
გერმანია: საჯარო პირების წინააღმდეგ Facebook-კონტენტი შეიძლება სასამართლო დავის საგანი გახდეს
გერმანიაში ასევე არსებობს სასამართლო პრაქტიკა, როდესაც პოლიტიკოსების მიმართ ინტერნეტში გავრცელებული ცრუ ან შეურაცხმყოფელი ინფორმაცია სასამართლოს განხილვის საგანი ხდება.
მაგალითად, გერმანელი პოლიტიკოსის რენატე კიუნასტის საქმეში სასამართლომ Facebook-თან დაკავშირებით იმსჯელა მის მიმართ გავრცელებულ დამახინჯებულ ციტატებსა და შეურაცხმყოფელ მემებზე. სასამართლომ Facebook-ს შესაბამისი მასალის გავრცელების შეწყვეტა და გარკვეული კონტროლის განხორციელება დააკისრა.
ეს შემთხვევა უფრო სამოქალაქო-სამართლებრივი დაცვის მაგალითია და არა იმის მაგალითი, რომ პოლიტიკოსის კრიტიკისთვის მოქალაქე აუცილებლად ციხეში უნდა წავიდეს.
ევროპული სასამართლოს მიდგომა: საჯარო პირის კრიტიკა განსაკუთრებულად დაცულია
ევროპული ადამიანის უფლებათა სასამართლოს პრაქტიკაში ჩამოყალიბებულია მნიშვნელოვანი პრინციპი: პოლიტიკოსები და სხვა საჯარო პირები უნდა შეეგუონ უფრო მწვავე კრიტიკას, ვიდრე ჩვეულებრივი მოქალაქეები.
ამის მიზეზი მარტივია — დემოკრატიულ საზოგადოებაში პოლიტიკოსის, მერის, მინისტრის ან სხვა საჯარო ფიგურის საქმიანობის შეფასება საზოგადოებრივი დებატების ნაწილია.
თუმცა ეს დაცვა არ არის შეუზღუდავი.
თუ განცხადება შეიცავს კონკრეტულ, ფაქტობრივად მცდარ ბრალდებას, რომელიც ადამიანის რეპუტაციას სერიოზულად აზიანებს, ან შეიცავს მუქარას, ძალადობისკენ მოწოდებას ან სიძულვილის ენას, სახელმწიფოებს შეიძლება ჰქონდეთ სამართლებრივი რეაგირების უფლება.
ამიტომ ევროპული მიდგომა შეიძლება ასე ჩამოყალიბდეს:
„საჯარო პირის კრიტიკა — მაქსიმალურად დაცულია;
ცრუ ფაქტობრივი ბრალდება — შესაძლოა პასუხისმგებლობის საფუძველი გახდეს;
მუქარა და ძალადობის წაქეზება — შეიძლება სისხლის სამართლის დანაშაულიც იყოს;
სიძულვილის ენა — ზოგ შემთხვევაში ასევე სისხლისსამართლებრივად დასჯადია.“
დასავლეთის ქვეყნები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან
აქ კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია: „ევროპა“ ერთიანი სამართლებრივი სისტემა არ არის, ხოლო „დასავლეთი“ კიდევ უფრო ფართო ცნებაა.
მაგალითად, აშშ-ში პირველი შესწორება გამოხატვის თავისუფლებას განსაკუთრებით ფართოდ იცავს. საჯარო პირის მიმართ მკაცრი და შეურაცხმყოფელი პოლიტიკური განცხადებები, როგორც წესი, დაცულია, თუ ისინი არ გადადის ისეთ კატეგორიებში, როგორიცაა რეალური მუქარა ან სხვა კონკრეტულად დასჯადი ქმედება.
ევროპაში კი გამოხატვის თავისუფლების სამართლებრივი ჩარჩო შედარებით განსხვავებულია. ზოგიერთ ქვეყანაში არსებობს ცილისწამებასთან, შეურაცხყოფასთან, სიძულვილის ენასთან ან საჯარო მოხელეების დაცვის კონკრეტულ ფორმებთან დაკავშირებული სამართლებრივი ნორმები.
თუმცა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა მუდმივად ზღუდავს იმ შემთხვევებს, როდესაც ხელისუფლება ცდილობს უბრალოდ კრიტიკული ან შეურაცხმყოფელი პოლიტიკური მოსაზრების დასჯას. სწორედ ამიტომ, საჯარო პირის მიმართ კრიტიკა ევროპაშიც განსაკუთრებულად დაცული სფეროა.
საინტერესოა 2025 წლის ახალი გადაწყვეტილებაც
2025 წელს ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში Pătraşcu v. Romania განიხილა Facebook-ზე გამოქვეყნებული და განთავსებული კომენტარების საკითხი. რუმინეთის სასამართლოებმა ავტორი სამოქალაქო პასუხისმგებლობის ფარგლებში დააკისრეს პასუხისმგებლად, რადგან კომენტარები კონკრეტული ადამიანების მიმართ შეურაცხმყოფელი და დამამცირებელი იყო.
თუმცა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ამ საქმეში დაადგინა, რომ სახელმწიფოს მიერ დაკისრებული პასუხისმგებლობა გამოხატვის თავისუფლებასთან შეუთავსებელი იყო. ეს კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ ევროპაში სასამართლოები განსაკუთრებულად ამოწმებენ, იყო თუ არა სანქცია აუცილებელი და პროპორციული.
ამრიგად, პასუხი კითხვაზე — „აჯარიმებენ ან აპატიმრებენ თუ არა ევროპასა და დასავლეთში ადამიანებს საჯარო პირების მიმართ Facebook-ზე გამოქვეყნებული შეურაცხმყოფელი პოსტების გამო?“ — არის: დიახ, ასეთი შემთხვევები არსებობს, მაგრამ კონტექსტი გადამწყვეტია.
ევროპაში ადამიანი შეიძლება დაექვემდებაროს სამართლებრივ პასუხისმგებლობას სოციალური ქსელის პოსტისთვის, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე ეხება მუქარას, ძალადობის წაქეზებას, სიძულვილის ენას ან კონკრეტულ ფაქტობრივ ცილისწამებას. ზოგიერთ ქვეყანაში შეიძლება არსებობდეს სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობაც.
მაგრამ უბრალოდ საჯარო პირის უხეში, მწვავე ან შეურაცხმყოფელი კრიტიკა ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ ადამიანის დაპატიმრება ან დაჯარიმება კანონიერია. პირიქით, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა არაერთხელ იცავდა მოქალაქეებს საჯარო პირების მიმართ გამოთქმული მწვავე კრიტიკისთვის დაწესებული არაპროპორციული სანქციებისგან.
ამიტომ, თუ საკითხს საქართველოს კონტექსტში განვიხილავთ, მთავარი კითხვა უნდა იყოს არა მხოლოდ ის, „არის თუ არა ასეთი პრაქტიკა ევროპაში?“, არამედ — „კონკრეტულად რა სახის განცხადებაზეა საუბარი და რამდენად პროპორციულია სანქცია ევროპული ადამიანის უფლებათა სტანდარტების მიხედვით?“
სწორედ ეს არის ის ზღვარი, რომელიც ერთმანეთისგან განასხვავებს დაცულ პოლიტიკურ კრიტიკას და სამართლებრივად დასჯად ქმედებას.
სტატიის მოსამზადებლად გამოყენებულია ქვემოთ მოცემული სანდო წყაროები:
- European Court of Human Rights (ECHR) — Sanchez v. France
- European Court of Human Rights (ECHR) — Lepojić v. Serbia
- European Court of Human Rights (ECHR) — Pătraşcu v. Romania
- Council of Europe — Freedom of Expression and Protection of Public Officials
- European Audiovisual Observatory — Legal and Media Law Database (Merlin)
- Columbia Global Freedom of Expression — Künast v. Facebook
Multimedia.ge-ს დამფუძნებელი და მთავარი რედაქტორი.
ინტერნეტ რესურსი 2018 წლიდან ფუნქციონირებს