10 ერი, რომელიც ისტორიამ შთანთქა — ხალხები, რომლებმაც საკუთარი სახელი და იდენტობა დაკარგეს
ზოგი მათგანი ქალაქებს აშენებდა, რომლებმაც თანამედროვე სამყაროს წარმოდგენა შეცვალა; ზოგი იმპერიებს ებრძოდა, ზოგი კი ათასობით წლის წინ ისეთ ენებზე საუბრობდა, რომელთა შთამომავალი დღეს აღარ არსებობს. როგორ გაქრნენ შუმერები, ხეთები, ეტრუსკები და სხვა ხალხები, რომელთა სახელებიც დღეს მხოლოდ ისტორიის წიგნებში გვხვდება?
ისტორია მხოლოდ გამარჯვებულთა ამბავი არ არის. ის იმ ხალხების ისტორიაცაა, რომლებიც ოდესღაც დიდ ტერიტორიებს აკონტროლებდნენ, ქალაქებს აშენებდნენ, ვაჭრობდნენ, ომობდნენ და საკუთარ ენებზე წერდნენ — მაგრამ საუკუნეების შემდეგ ცალკე ხალხებად აღარ არსებობდნენ.
ზოგი მათგანი ომებმა და დაპყრობებმა გააქრო პოლიტიკური რუკიდან. ზოგმა ენა დაკარგა, ზოგმა კი უფრო დიდ იმპერიებში გაითქვიფა.
ამიტომ ისტორიკოსები ფრთხილობენ სიტყვასთან „გაქრობა“. ხშირ შემთხვევაში ხალხი ფიზიკურად არ გამქრალა — გაქრა მისი დამოუკიდებელი სახელმწიფო, ენა ან ეთნიკური იდენტობა.
აი 10 ასეთი ხალხი, რომელთა ისტორია განსაკუთრებით საინტერესოა.
1. შუმერები — ხალხი, რომელმაც დამწერლობის ისტორია შეცვალა
სად ცხოვრობდნენ: სამხრეთ მესოპოტამია, დღევანდელი ერაყი
პერიოდი: დაახლოებით ძვ. წ. IV–II ათასწლეულები
შუმერები კაცობრიობის უძველეს ურბანულ ცივილიზაციებს შორის ერთ-ერთს ქმნიდნენ. მათი ქალაქები — ურუქი, ური, ლაგაში, ქიში და ნიფური — დამოუკიდებელი ქალაქ-სახელმწიფოების სახით არსებობდა.
შუმერულ ქალაქებში შეიქმნა ლურსმული დამწერლობის ადრეული ფორმები, ხოლო მათი ადმინისტრაციული და ლიტერატურული ტექსტები თანამედროვე ისტორიკოსებისთვის ფასდაუდებელ წყაროს წარმოადგენს.
მაგრამ შუმერებმა საბოლოოდ დაკარგეს პოლიტიკური დამოუკიდებლობა. ჩრდილოეთიდან აქადური და მოგვიანებით სხვა მესოპოტამიური სახელმწიფოების გაძლიერებამ რეგიონი თანდათან შეცვალა.
ჩიკაგოს უნივერსიტეტის Oriental Institute-ის გამოცემაში შუმერების პოლიტიკური ისტორიის დასასრული ძვ. წ. II ათასწლეულის დასაწყისს უკავშირდება — სწორედ მაშინ შეწყვიტეს მათ არსებობა დამოუკიდებელ პოლიტიკურ ერთეულად.
ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა შუმერი ერთ დღეს გაქრა. უფრო სავარაუდოა ხანგრძლივი კულტურული და ენობრივი ასიმილაცია.
მათი უდიდესი მემკვიდრეობა კი დარჩა — დამწერლობა, ლიტერატურა, ქალაქური კულტურა და ათასობით თიხის ფირფიტა.
2. ხეთები — ანატოლიის დავიწყებული ზესახელმწიფო
სად ცხოვრობდნენ: ცენტრალური ანატოლია, დღევანდელი თურქეთი
პერიოდი: დაახლოებით ძვ. წ. XVII–XII საუკუნეები
ხეთები ძველი ახლო აღმოსავლეთის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი სახელმწიფო იყვნენ.
მათი დედაქალაქი ჰატუსა დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარეობდა. ხეთები ეგვიპტის ფარაონებსაც კი უპირისპირდებოდნენ.
მათ ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს კადეშის ბრძოლას, რომელიც ხეთების მეფე მუვათალი II-სა და ეგვიპტის ფარაონ რამზეს II-ს შორის გაიმართა.
შემდგომში ორ სახელმწიფოს შორის დაიდო ცნობილი სამშვიდობო შეთანხმება.
ხეთური იმპერია დაახლოებით ძვ. წ. XII საუკუნეში დაინგრა, იმ პერიოდში, როდესაც აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვისა და ახლო აღმოსავლეთის მრავალი სახელმწიფო მძიმე კრიზისს განიცდიდა.
ჰატუსა განადგურდა და ხეთების იმპერია გაქრა.
თუმცა ხეთური სახელმწიფოების ზოგიერთი პოლიტიკური და კულტურული ტრადიცია მცირე სამეფოებში კიდევ რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში გაგრძელდა.
მთელი იმპერია გაქრა, მაგრამ მისი ისტორია არქეოლოგიამ ხელახლა აღმოაჩინა.
3. ეტრუსკები — ხალხი, რომელმაც რომის კულტურაზე გავლენა მოახდინა
სად ცხოვრობდნენ: ცენტრალური იტალია
პერიოდი: ძვ. წ. I ათასწლეული
რომის აღზევებამდე იტალიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ეტრუსკული ქალაქების სამყაროს ეკუთვნოდა.
ეტრუსკებს ჰქონდათ საკუთარი ენა, რელიგია, ხელოვნება და პოლიტიკური სისტემა. მათი ქალაქები განსაკუთრებით ძლიერი იყო დღევანდელი ტოსკანისა და ცენტრალური იტალიის ტერიტორიებზე.
მათ გავლენას რომაულ კულტურაზე დღესაც სწავლობენ.
მაგრამ რომის გაფართოებასთან ერთად ეტრუსკული ქალაქები თანდათან რომაულ სამყაროში გაერთიანდა.
განსაკუთრებით საინტერესოა მათი ენა — ეტრუსკული არ იყო ლათინურის წინაპარი და ინდოევროპული ენების ოჯახისგან განსხვავებულად მიიჩნევა. მისი მრავალი წარწერა დღემდე არსებობს, თუმცა ენა საბოლოოდ გაქრა ყოველდღიური გამოყენებიდან.
ეტრუსკების შემთხვევაში საქმე გვაქვს კლასიკურ ასიმილაციასთან: ხალხი არ გამქრალა ერთ ბრძოლაში — მისი ცალკე იდენტობა თანდათან რომაულმა სამყარომ შთანთქა.
4. ნაბატეველები — პეტრას იდუმალი მშენებლები
სად ცხოვრობდნენ: დღევანდელი იორდანია, სამხრეთ სირია და ჩრდილო-დასავლეთი არაბეთი
პერიოდი: ძვ. წ. IV საუკუნიდან ახ. წ. II საუკუნემდე
თუ პეტრას სახელგანთქმულ კლდეში ნაკვეთ ქალაქს იცნობთ, იცნობთ ნაბატეველთა ყველაზე დიდ მემკვიდრეობასაც.
ნაბატეველები იყვნენ ვაჭრები და სახელმწიფოების შემქმნელები, რომლებმაც არაბეთის ნახევარკუნძულისა და ხმელთაშუა ზღვის დამაკავშირებელ სავაჭრო გზებზე დიდი გავლენა მოიპოვეს.
პეტრა მათთვის მხოლოდ ქალაქი კი არა, ეკონომიკური და პოლიტიკური ცენტრი იყო.
მაგრამ ახ. წ. 106 წელს რომის იმპერიამ ნაბატეის სამეფო დაიპყრო და მისი ტერიტორია რომაულ პროვინციად აქცია.
ამის შემდეგ ნაბატეველთა დამოუკიდებელი პოლიტიკური იდენტობა თანდათან გაქრა.
დღეს კი მათი სახელი ყველაზე მეტად ერთ რამეს უკავშირდება — პეტრას.
5. მიტანი — დიდი სამეფო, რომლის დედაქალაქიც კი ზუსტად არ ვიცით
სად მდებარეობდა: ჩრდილოეთ სირია და ზემო მესოპოტამია
პერიოდი: დაახლოებით ძვ. წ. XVI–XIII საუკუნეები
მიტანი განსაკუთრებით საინტერესო შემთხვევაა.
ეს იყო ძლიერი სახელმწიფო, რომელიც ბრინჯაოს ხანაში ახლო აღმოსავლეთის პოლიტიკის ერთ-ერთი მთავარი მოთამაშე გახდა.
მიტანის მოსახლეობაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავათ ჰურიელებს. სახელმწიფოს შესახებ ცნობები ძირითადად მისი მეზობლების — ეგვიპტელების, ხეთებისა და ასურელების — ტექსტებიდან ვიცით. თავად მიტანის სამეფო არქივები გაცილებით ნაკლებადაა შემორჩენილი.
მისი დედაქალაქი ვაშუკანი დღემდე ზუსტად იდენტიფიცირებული არ არის, თუმცა არქეოლოგები მას ხშირად სირიის Tell Fakhariya-სთან აკავშირებენ.
მიტანის დასუსტებაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ასურეთის გაძლიერებამ და ხეთების სამხედრო ექსპანსიამ.
საბოლოოდ სახელმწიფო გაქრა.
ერთ დროს რეგიონული ზესახელმწიფო იყო, დღეს კი მისი არსებობის შესახებ ძირითადად სხვა სახელმწიფოების ჩანაწერებიდან ვიგებთ.
6. კასიტები — ხალხი, რომელმაც ბაბილონი საუკუნეების განმავლობაში მართა
სად: მესოპოტამია
პერიოდი: ძვ. წ. II ათასწლეული
კასიტები განსაკუთრებით საინტერესო მაგალითია იმისა, თუ რამდენად რთულია „გაქრობილი ერის“ ისტორია.
ისინი ბაბილონში ხელისუფლებაში მას შემდეგ მოვიდნენ, რაც ხეთებმა ქალაქი დაარბიეს ძვ. წ. XVI საუკუნეში.
კასიტთა დინასტია ბაბილონს დაახლოებით ოთხი საუკუნის განმავლობაში მართავდა — გაცილებით დიდხანს, ვიდრე ბევრი ცნობილი ძველი დინასტია.
მათ მმართველობის პერიოდში ბაბილონია ახლო აღმოსავლეთის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ცენტრად დარჩა.
შემდგომში კასიტთა ძალაუფლება დასუსტდა და ისინი საბოლოოდ სხვა სახელმწიფოებმა ჩაანაცვლა.
მათი ენა მოგვიანებით გაქრა, ხოლო კასიტები ცალკე ისტორიულ ხალხადაც აღარ არსებობდნენ.
დღეს კასიტების შესახებ ყველაზე მეტს არქეოლოგიური და ბაბილონური წყაროები გვიყვება.
7. მინოელები — ცივილიზაცია, რომელმაც კრეტაზე იდუმალი სასახლეები დატოვა
სად: კრეტა და ეგეოსის რეგიონი
პერიოდი: დაახლოებით ძვ. წ. III–II ათასწლეულები
კრეტაზე აღმოცენებული მინოანური ცივილიზაცია ევროპის უძველესი ცივილიზაციების ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ნაწილია.
კნოსოსის უზარმაზარი სასახლე, რთული ფრესკები და არქიტექტურული ნაგებობები გვიჩვენებს საზოგადოებას, რომელსაც განვითარებული ადმინისტრაციული და სავაჭრო სისტემა ჰქონდა.
მინოელები იყენებდნენ წერილობით სისტემას, რომელსაც Linear A ეწოდება.
პრობლემა ისაა, რომ Linear A დღემდე სრულად გაშიფრული არ არის.
ამიტომ ჩვენ ვიცით, რომ ეს ცივილიზაცია არსებობდა, ვიცით მისი არქიტექტურა და ხელოვნება, მაგრამ მათი ენისა და საზოგადოების შესახებ ბევრი კითხვა ჯერ კიდევ პასუხგაუცემელია.
მინოანური სამყაროს დასუსტებას რამდენიმე ფაქტორი უკავშირდება, მათ შორის ბუნებრივი კატასტროფები და შემდგომი მიკენური გავლენის გაძლიერება.
მათ დატოვეს სასახლეები, მაგრამ თითქმის დაკარგეს ხმა — მათი დამწერლობა ჯერ კიდევ ბოლომდე არ არის წაკითხული.
8. ფილისტიმელები — ხალხი, რომლის სახელი ბიბლიიდან ვიცით
სად: სამხრეთ ლევანტი, ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთი სანაპირო
პერიოდი: დაახლოებით ძვ. წ. XII–VII საუკუნეები
ფილისტიმელები განსაკუთრებით ცნობილნი არიან ბიბლიური ტექსტებიდან, სადაც ისინი ძველი ისრაელის ერთ-ერთ მთავარ მეტოქედ გვევლინებიან.
მაგრამ მათი არსებობა მხოლოდ ბიბლიური ტექსტებით არ დასტურდება. არქეოლოგიურმა გათხრებმა გამოავლინა ფილისტიმელთა ქალაქები, დასახლებები, კერამიკა და სხვა მატერიალური კულტურის ნიშნები.
მათ შორის მნიშვნელოვანი ქალაქები იყო ღაზა, აშკელონი, აშდოდი, ეკრონი და გათი.
ასურეთისა და მოგვიანებით სხვა იმპერიების გაფართოებამ რეგიონში მათი პოლიტიკური დამოუკიდებლობა თანდათან დაასრულა.
შემდგომ საუკუნეებში ფილისტიმელები როგორც ცალკე ხალხი აღარ გვხვდებიან.
მათი სახელი კი იმდენად დამკვიდრდა, რომ თავად რეგიონთან დაკავშირებული სახელწოდებების ისტორიაშიც დარჩა.
9. ელამელები — ირანის ერთ-ერთი უძველესი ცივილიზაცია
სად: დღევანდელი სამხრეთ-დასავლეთი ირანი
პერიოდი: ძვ. წ. III–I ათასწლეული
ელამი მესოპოტამიის აღმოსავლეთით მდებარეობდა და ათასწლეულების განმავლობაში დამოუკიდებელ კულტურულ და პოლიტიკურ ცენტრს წარმოადგენდა.
ელამელებს ჰქონდათ საკუთარი ენა და დამწერლობის ტრადიციები. მათი მთავარი ცენტრი სუზა იყო.
ელამი ხშირად უპირისპირდებოდა მესოპოტამიის ძლიერ სახელმწიფოებს — შუმერებს, აქადელებს, ბაბილონელებსა და ასურელებს.
ძვ. წ. VII საუკუნეში ასურეთის მეფე აშურბანიფალმა სუზა დაარბია, რასაც ელამური სახელმწიფოს საბოლოო დასუსტება მოჰყვა.
შემდგომში რეგიონი აქემენიანთა სპარსეთის იმპერიის ნაწილად იქცა.
ელამური ენა საბოლოოდ გაქრა, ხოლო ელამური პოლიტიკური იდენტობა სხვა ირანულ კულტურებში გაითქვიფა.
10. სკვითები — მომთაბარე ხალხი, რომელმაც უზარმაზარი სივრცე დაიკავა
სად: შავი ზღვის ჩრდილოეთიდან ცენტრალურ ევრაზიამდე
პერიოდი: დაახლოებით ძვ. წ. VIII–III საუკუნეები და შემდგომი პერიოდი
სკვითები ძველი ევრაზიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მომთაბარე ხალხი იყვნენ.
ისინი განსაკუთრებით ცნობილი იყვნენ ცხენოსნობით, მშვილდოსნობითა და მობილური სამხედრო ტაქტიკით.
ბერძენი ისტორიკოსი ჰეროდოტე მათ შესახებ საკმაოდ ვრცელ ცნობებს გვაწვდის.
სკვითებმა დატოვეს მდიდრული სამარხები და ე.წ. „ცხოველური სტილის“ ხელოვნების შესანიშნავი ნიმუშები — ოქროსა და სხვა ძვირფასი მასალის ნივთები, რომლებიც თანამედროვე არქეოლოგებისთვის მათი კულტურის მთავარი წყაროა.
სკვითების პოლიტიკური ძალაუფლება დროთა განმავლობაში შემცირდა და რეგიონში სხვა ირანულენოვანი და შემდეგ თურქულენოვანი ხალხები გაძლიერდნენ.
საბოლოოდ „სკვითები“ როგორც ერთიანი ისტორიული ხალხი გაქრნენ, თუმცა მათი კულტურული მემკვიდრეობა ევრაზიის სხვადასხვა რეგიონში დარჩა.
რატომ ქრებიან ერები?
ამ 10 მაგალითს ერთი საერთო ფორმულა არ აქვს.
ზოგი ომმა დაანგრია.
ზოგი იმპერიამ დაიპყრო.
ზოგმა ენა დაკარგა.
ზოგი კი უფრო მრავალრიცხოვან მოსახლეობაში საუკუნეების განმავლობაში ასიმილირდა.
ხშირად ეს პროცესები ერთდროულად მიმდინარეობდა.
ერის გაქრობა შეიძლება ნიშნავდეს სახელმწიფოს დაცემას, ენის დაკარგვას, რელიგიური ტრადიციების შეცვლას ან უბრალოდ იმას, რომ რამდენიმე საუკუნის შემდეგ ადამიანები საკუთარ თავს უკვე სხვა ხალხის ნაწილად მიიჩნევდნენ.
ამიტომ ისტორიისთვის ყველაზე საინტერესო კითხვა ყოველთვის არ არის — „სად გაქრა ეს ხალხი?“
ხშირად უფრო საინტერესოა:
„ვისში გაგრძელდნენ ისინი?“
შუმერული კულტურის კვალი ბაბილონურ სამყაროში გაგრძელდა. ეტრუსკების გავლენა რომაულ კულტურაში დარჩა. ნაბატეველებმა პეტრა დატოვეს. ხეთებმა და მიტანიმ კი არქეოლოგიასა და უძველეს ტექსტებში იმდენი კვალი დატოვეს, რომ მათი ისტორიების აღდგენა დღესაც შესაძლებელია.
ზოგჯერ ერი ქრება რუკიდან, მაგრამ მისი კულტურა ისტორიიდან აღარ ქრება.
Multimedia.ge-ს დამფუძნებელი და მთავარი რედაქტორი.
ინტერნეტ რესურსი 2018 წლიდან ფუნქციონირებს