ცოფი, იგივე Rabies, არის მწვავე ვირუსული ინფექციური დაავადება, რომელიც აზიანებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემას, მათ შორის თავისა და ზურგის ტვინს. დაავადება ზოონოზურია, რაც ნიშნავს, რომ ის შეიძლება ცხოველიდან ადამიანს გადაეცეს. ცოფის ვირუსით შეიძლება დაინფიცირდეს თითქმის ყველა ძუძუმწოვარი, მათ შორის ძაღლი, კატა, გარეული ცხოველები, მსხვილფეხა საქონელი და ადამიანი.
ცოფის ვირუსი ძირითადად ინფიცირებული ცხოველის ნერწყვით ვრცელდება. ყველაზე გავრცელებული გადაცემის გზა ნაკბენია, თუმცა ინფექცია შესაძლებელია მაშინაც, როდესაც ინფიცირებული ნერწყვი ხვდება დაზიანებულ კანზე ან ლორწოვან გარსზე, მაგალითად თვალში ან პირში.
ვირუსი ორგანიზმში მოხვედრის შემდეგ თავდაპირველად შესაძლოა გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ინფექციის შესასვლელ ადგილთან იმყოფებოდეს. შემდეგ ის ნერვული ქსოვილის მიმართულებით გადაადგილდება და საბოლოოდ ცენტრალურ ნერვულ სისტემას აღწევს. ცოფის ინკუბაციური პერიოდი, ანუ ინფიცირებიდან პირველი სიმპტომების გამოვლენამდე დრო, ჩვეულებრივ რამდენიმე კვირიდან რამდენიმე თვემდე გრძელდება, თუმცა კონკრეტულ შემთხვევაში ის შეიძლება უფრო მოკლე ან გაცილებით ხანგრძლივი იყოს.
ცოფის განსაკუთრებული საშიშროება სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ ვირუსი თავის ტვინსა და ზურგის ტვინში აღწევს და იწვევს მძიმე, პროგრესირებად ნევროლოგიურ დაავადებას. ადამიანებში საწყისი ნიშნები შეიძლება არასპეციფიკური იყოს და მოიცავდეს სისუსტეს, სიცხესა და ზოგად დისკომფორტს. ზოგჯერ ინფექციის შესასვლელ ადგილას ჩნდება ჩხვლეტის, წვის ან ქავილის შეგრძნება.
დაავადების პროგრესირების შემდეგ ვითარდება ნერვული სისტემის მძიმე დაზიანება. ზოგიერთ პაციენტში აღინიშნება აღგზნება, ქცევის ცვლილება, ჰალუცინაციები, კოორდინაციის დარღვევა, ყლაპვის გაძნელება და ჰიდროფობია, ანუ წყლის დანახვის ან დალევის მცდელობისას ყლაპვის ძლიერი სპაზმების განვითარება. არსებობს დაავადების პარალიზური ფორმაც, როდესაც თანდათან ვითარდება კუნთების სისუსტე და დამბლა, რასაც საბოლოოდ კომა და სიკვდილი მოჰყვება.
ცხოველებში ცოფის ნიშნები შეიძლება განსხვავებული იყოს. შესაძლებელია ქცევის ცვლილება, სისუსტე, მოძრაობის კოორდინაციის დარღვევა, დამბლა, ყლაპვისა და სუნთქვის გაძნელება, ჭარბი ნერწყვდენა და აგრესიული ქცევა. თუმცა ცოფის ყველა შემთხვევა ერთნაირად თვალსაჩინო არ არის. ცხოველს შეიძლება გამოხატული აგრესია ან სხვა კლასიკური ნიშნები საერთოდ არ ჰქონდეს. ცხოველთა ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ინფორმაციით, ზოგიერთ შემთხვევაში ქცევითი ცვლილებები მინიმალურია და ცხოველი მნიშვნელოვანი კლინიკური ნიშნების გარეშე სწრაფად იღუპება.
ცოფის ყველაზე მნიშვნელოვანი თავისებურება ის არის, რომ დაავადების კლინიკური ნიშნების დაწყების შემდეგ ეფექტური სამკურნალო საშუალება ამჟამად არ არსებობს. სწორედ ამიტომ ცოფი სიმპტომების გამოვლენის შემდეგ პრაქტიკულად ყოველთვის ფატალურია.
ამის მიზეზი ვირუსის ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში გავრცელებას უკავშირდება. სანამ ვირუსი თავის ტვინსა და ზურგის ტვინამდე მიაღწევს, არსებობს დროის ფანჯარა, როდესაც ადამიანის იმუნურ სისტემას შესაძლებელია ვაქცინაციისა და საჭიროების შემთხვევაში იმუნოგლობულინის დახმარებით ინფექციის წინააღმდეგ ეფექტური პასუხის ჩამოყალიბება. მაგრამ როდესაც ვირუსი უკვე აღწევს ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში და იწყება კლინიკური დაავადება, მედიცინას ამ ეტაპზე არ გააჩნია მეთოდი, რომელიც ინფექციას საიმედოდ შეაჩერებს და ნერვული სისტემის დაზიანებას თავიდან აიცილებს.
ამასთან, მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან განვასხვავოთ ცოფისგან მკურნალობა და ცოფის პრევენცია. მიუხედავად იმისა, რომ კლინიკური დაავადების დაწყების შემდეგ ცოფი პრაქტიკულად განუკურნებელია, ინფექციის განვითარების თავიდან აცილება შესაძლებელია. თუ ადამიანს ცოფიანმა ან ცოფზე საეჭვო ცხოველმა უკბინა, აუცილებელია ჭრილობის დაუყოვნებლივ და საფუძვლიანად დაბანა საპნითა და წყლით, სასურველია დაახლოებით 15 წუთის განმავლობაში, რის შემდეგაც საჭიროა სამედიცინო დაწესებულებაში მიმართვა. კონკრეტული სიტუაციის მიხედვით ექიმი ნიშნავს ცოფის საწინააღმდეგო ვაქცინაციას და, საჭიროების შემთხვევაში, იმუნოგლობულინს ან სხვა შესაბამის პროფილაქტიკურ საშუალებას.
დროულად ჩატარებული პოსტექსპოზიციური პროფილაქტიკა, ანუ ინფექციის შესაძლო წყაროსთან კონტაქტის შემდეგ ჩატარებული სამედიცინო ღონისძიებები, ცოფის განვითარების თავიდან აცილების მაღალეფექტური მეთოდია. ამიტომ ნაკბენის ან შესაძლო ექსპოზიციის შემთხვევაში სიმპტომების დალოდება არ შეიძლება.
რაც შეეხება ცხოველებს, დადასტურებული ცოფის შემთხვევაში სპეციფიკური სამკურნალო თერაპია არ არსებობს. დაავადების კონტროლის მთავარი მიზანია ვირუსის ადამიანებსა და სხვა ცხოველებზე გავრცელების თავიდან აცილება. ამიტომ ცოფის დადასტურებისას ვეტერინარული და სახელმწიფო კონტროლის ღონისძიებები, კონკრეტული წესებისა და რისკის შეფასების შესაბამისად, შეიძლება მოიცავდეს ცხოველის იზოლაციასა და ევთანაზიას.
ცოფის მთავარი თავისებურება სწორედ ეს წინააღმდეგობაა: დაავადება პრაქტიკულად განუკურნებელია მას შემდეგ, რაც კლინიკური ნიშნები იწყება, თუმცა მანამდე მისი განვითარების თავიდან აცილება შესაძლებელია. სწორედ ამიტომ ცოფთან ბრძოლის ყველაზე მნიშვნელოვანი საშუალებებია ცხოველების ვაქცინაცია და კონტროლი, ადამიანების დროული სამედიცინო დახმარება შესაძლო ექსპოზიციის შემდეგ და ინფიცირებული ცხოველების სწრაფი გამოვლენა.
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციისა და ცხოველთა ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, კლინიკური სიმპტომების განვითარების შემდეგ ცოფი თითქმის 100 პროცენტით ფატალურია. ამავე დროს, დროულად ჩატარებული პოსტექსპოზიციური პროფილაქტიკა დაავადების თავიდან აცილების საშუალებას იძლევა. სწორედ ამიტომ ცოფის შემთხვევაში გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს არა დაავადების უკვე განვითარებული ფორმის მკურნალობას, არამედ ინფექციის თავიდან აცილებას.
წყაროები: მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია, WHO; ცხოველთა ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია, WOAH; აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრი, CDC.
Multimedia.ge-ს დამფუძნებელი და მთავარი რედაქტორი.
ინტერნეტ რესურსი 2018 წლიდან ფუნქციონირებს