ბატონები – ქართული ტრადიცია, რიტუალები და მითები
საქართველოში „ბატონები“ არის ხალხური სახელწოდება ვირუსული დაავადებისთვის, ძირითადად ჩუტყვავილასა და წითელასთვის. ზოგიერთ კუთხეში ამ სახელით წითურასაც მოიხსენიებდნენ. თანამედროვე მედიცინის მიხედვით, ეს დაავადებები ვირუსებით არის გამოწვეული, თუმცა საუკუნეების განმავლობაში ქართველ ხალხში არსებობდა რწმენა, რომ ისინი განსაკუთრებული, უხილავი ძალების მიერ იყო მოვლენილი. სწორედ ამიტომ დაავადებას პატივისცემით „ბატონებს“ ან „ბატონ-ქალბატონებს“ უწოდებდნენ.
ძველ საქართველოში მიაჩნდათ, რომ ეს დაავადება უბრალო სენი კი არა, „სტუმარი“ იყო, რომელსაც პატივისცემით უნდა შეხვედროდნენ. სჯეროდათ, რომ ავადმყოფის შეურაცხყოფა, ხმაური ან დაუდევარი მოპყრობა დაავადებას გაამწვავებდა. სინამდვილეში, თანამედროვე მეცნიერება ადასტურებს, რომ ეს დაავადებები ვირუსული ინფექციებია და მათი მიმდინარეობა არ არის დამოკიდებული მსგავს რიტუალებზე.
„ბატონების“ შესახებ არსებული წარმოდგენები მხოლოდ საქართველოსთვის არ იყო დამახასიათებელი. ევროპის, კავკასიისა და აზიის მრავალ ქვეყანაში ადამიანები მძიმე ეპიდემიებს ზებუნებრივ ძალებს უკავშირებდნენ. სწორედ ამ რწმენებიდან ჩამოყალიბდა რიტუალები, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში გადმოიცემოდა.
ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ტრადიცია იყო ავადმყოფის ოთახის განსაკუთრებული მოწყობა. განსაკუთრებით კახეთსა და ქართლში ოთახში კიდებდნენ წითელ ქსოვილებს, ლენტებს, ზოგჯერ წითელ ვაშლებს ან ბროწეულსაც დებდნენ. ხალხს სჯეროდა, რომ წითელი ფერი სიცოცხლის, მზისა და კეთილდღეობის სიმბოლო იყო და „ბატონებს“ ეს ფერი მოსწონდათ. ეთნოლოგები მიიჩნევენ, რომ ეს ტრადიცია ქრისტიანობამდელი მზის კულტის სიმბოლიკიდან მომდინარეობს.
ძალიან საინტერესო ჩვეულება იყო „ბატონების სიმღერები“. ავადმყოფის სახლში, ძირითადად ქალები, მშვიდ და ნელ მელოდიებს მღეროდნენ. სიმღერებში ხშირად მიმართავდნენ: „ბატონებო, მშვიდობით მობრძანდით, მშვიდობით დაგვტოვეთ.“ ამ სიმღერებს სამკურნალო ძალას არ მიაწერდნენ. ისინი პატივისცემისა და კეთილი სურვილების გამოხატულებად ითვლებოდა. დღეს ეს სიმღერები ქართული რიტუალური ფოლკლორის მნიშვნელოვან ნაწილად მიიჩნევა.
ბევრ სოფელში მკაცრად ერიდებოდნენ ხმაურს. არ შეიძლებოდა ყვირილი, ჩხუბი, მძიმე სამუშაო, შეშის ჩეხვა და ზოგჯერ ქსოვაც კი. ხალხს სჯეროდა, რომ „ბატონები“ ხმაურს ვერ იტანდნენ. რეალურად კი მშვიდი გარემო ავადმყოფისთვის დასვენებასა და გამოჯანმრთელებას ხელს უწყობდა.
ზოგიერთ კუთხეში რამდენიმე დღის განმავლობაში ოთახს არ გვიდნენ და ნაგავსაც არ ყრიდნენ. ფიქრობდნენ, რომ ამით „ბატონებს“ სახლიდან არ გააძევებდნენ. ზოგიერთ სოფელში სარკეებსაც ფარავდნენ. ეთნოგრაფები ამ ტრადიციას უკავშირებენ უძველეს წარმოდგენებს, რომლის მიხედვითაც სარკე ადამიანის სულთან და უხილავ სამყაროსთან იყო დაკავშირებული.
ავადმყოფს უმეტესად მსუბუქ საკვებს აძლევდნენ. თაფლი, მაწონი, რძე, ფაფები და ხილის კომპოტები ყველაზე გავრცელებული იყო. ამ ჩვეულებას პრაქტიკული საფუძველიც ჰქონდა, რადგან ასეთი საკვები ორგანიზმისთვის ადვილად ასათვისებელია.
მნიშვნელოვანი იყო ავადმყოფის მიმართ კეთილი სიტყვების თქმა. არ ამბობდნენ, რომ ცუდად გამოიყურებოდა. პირიქით, ცდილობდნენ ეთქვათ: „რა ლამაზად ხარ“ ან „ბატონები კარგად გექცევიან“. მიაჩნდათ, რომ კეთილი სიტყვები ავადმყოფსაც ამხნევებდა და „ბატონებსაც“ ასიამოვნებდა.
გამოჯანმრთელების შემდეგ ბევრ სოფელში აცხობდნენ ტკბილეულს, ურიგებდნენ მეზობლებს და ეკლესიაში სანთელს ანთებდნენ მადლობის ნიშნად. ეს უკვე ქრისტიანული ტრადიციების გავლენით ჩამოყალიბებული წეს-ჩვეულება იყო.
საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში ეს ტრადიციები გარკვეულწილად განსხვავდებოდა. კახეთში ყველაზე მეტად იყო გავრცელებული „ბატონების სიმღერები“, ქართლში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ წითელი ქსოვილების გამოყენებას, იმერეთში ყურადღებას ამახვილებდნენ სახლში სიმშვიდის დაცვაზე, სამეგრელოს ზოგიერთ სოფელში დაავადებას სულების სამყაროსთან აკავშირებდნენ, ხოლო სვანეთში დღემდე შემორჩენილია ქრისტიანობამდელი რწმენის ცალკეული ელემენტები.
ბევრი ტრადიცია დროთა განმავლობაში მითებად იქცა. ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული იყო რწმენა, რომ ავადმყოფს აუცილებლად წითელი ტანსაცმელი უნდა სცმოდა ან ოთახში წითელი ფერი უნდა ყოფილიყო. სინამდვილეში, ამის სამეცნიერო საფუძველი არ არსებობს. ასევე გავრცელებული იყო მოსაზრება, რომ ავადმყოფი არ უნდა დაბანილიყო. თანამედროვე მედიცინა კი გვირჩევს, განსაკუთრებით ჩუტყვავილას დროს, ჰიგიენის დაცვას, რადგან ეს კანის მეორეული ინფექციის განვითარების რისკს ამცირებს.
არსებობდა წარმოდგენა, რომ ოთახის განიავება არ შეიძლებოდა, თუმცა სინამდვილეში სუფთა ჰაერი სასარგებლოა. სტუმრების შეზღუდვა კი პრაქტიკულ საფუძველს ეფუძნება, რადგან წითელაც და ჩუტყვავილაც ძლიერ გადამდები დაავადებებია. ასევე ამბობდნენ, რომ გამონაყრის ფხანა „ბატონებს აბრაზებდა“. რეალურად, ფხანა ზრდის კანის დაზიანებისა და ინფექციის განვითარების რისკს.
ბევრს სჯეროდა, რომ ეს დაავადებები აუცილებლად ბავშვობაში უნდა გადაეტანათ. სინამდვილეში, წითელაც და ჩუტყვავილაც მოზრდილებში ხშირად უფრო მძიმედ მიმდინარეობს, ამიტომ თანამედროვე მედიცინა დაავადების პრევენციის ყველაზე ეფექტურ საშუალებად ვაქცინაციას მიიჩნევს იმ შემთხვევებში, სადაც ის რეკომენდებულია.
მიუხედავად იმისა, რომ ტრადიციულად „ბატონებს“ ხშირად ერთ დაავადებად აღიქვამდნენ, წითელასა და ჩუტყვავილას შორის მნიშვნელოვანი განსხვავებაა. წითელას ახასიათებს მაღალი სიცხე, ხველა, სურდო, თვალების სიწითლე და შემდგომ მთელ სხეულზე გავრცელებული გამონაყარი. ჩუტყვავილა კი იწყება სიცხით და შემდეგ ჩნდება ძლიერ ქავილიანი ბუშტუკები, რომლებიც სხვადასხვა სტადიაში ვითარდება.
ეთნოლოგების აზრით, „ბატონების“ ტრადიცია რამდენიმე ისტორიული ფენისგან შედგება. მის საფუძველში დევს ქრისტიანობამდელი ქართული რწმენები, რომლებშიც განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა ბუნების ძალებსა და უხილავ არსებებს. მოგვიანებით მასზე გავლენა მოახდინა კავკასიურმა და აღმოსავლურმა კულტურებმა, ხოლო ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ რიტუალებს დაემატა ლოცვა, სანთლის დანთება და ეკლესიაში მადლობის გადახდა.
დღეს „ბატონების“ შესახებ წარმოდგენები ქართული კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვანი ნაწილია. საქართველოს ზოგიერთ სოფელში ხანდაზმული ადამიანები დღემდე პატივისცემით ამბობენ: „ბატონები მოვიდნენ“ ან „ქალბატონები ეწვივნენ“. თუმცა თანამედროვე მედიცინა ცალსახად განმარტავს, რომ ეს დაავადებები ვირუსებით არის გამოწვეული და მათი პრევენციისა და მკურნალობისთვის აუცილებელია სამეცნიერო ცოდნასა და ექიმის რეკომენდაციებზე დაყრდნობა. მიუხედავად ამისა, „ბატონების“ ტრადიცია დღემდე რჩება ქართული ფოლკლორისა და ეთნოგრაფიის ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო და გამორჩეულ ნაწილად.
Multimedia.ge-ს დამფუძნებელი და მთავარი რედაქტორი.
ინტერნეტ რესურსი 2018 წლიდან ფუნქციონირებს